· 

De wetenschappelijke kant van storytelling; deel 1

Er is veel te doen rondom storytelling. Zeker, het is de meest effectieve vorm van communicatie. Hoe werkt dat dan? Let's cut the crap: wat is de wetenschappelijke onderbouwing?

Als wij mensen in een verhaal zitten, vervaagt de omgeving en zijn we hypergevoelig voor beïnvloeding. Dat wordt bedoeld met de transportatie-theorie van Green en Brock (2000). Je raakt betrokken bij het wel en wee van de hoofdpersoon en bent minder snel geneigd om tegenargumenten te formuleren. Die ervaring kennen we allemaal uit de wereld van de literatuur, het theater en de film. En precies dáárom speelt het verhaal ook zo'n grote rol in de opvoeding (sprookjes), in religie (parabels), in de politiek (metaforen), in reclame en bij presentaties en speeches. 

storytelling en vervoering

Corporate storytelling en verandering, communicatie bij verandering
Een van de meest iconische en epische verhalen is meteen ook een van de oudste: Odysseus. De call to adventure, de reis, de mentor, de terugkeer.

Luisteren we naar een verhaal, dan licht ons brein als een kerstboom op. In alle delen van onze hersenen zien onderzoekers activiteit. Lezen we dat Sissi, de betoverend mooie koningin van de Donaumonarchie, in haar crinolette de stijlkamer binnen schrijdt, dan ruist het tafzijde langs de sensorische cortex. Als we zien dat de woedende en op wraak beluste Odysseus een pijl trekt en richt op de weke en onbeschermde hals van Antinoös, die zonder ook maar een gedachte aan de dood met zijn hoofd achterover aan de tafel wijn zit te drinken, dan activeert dat de motorische cortex en vliegen we mee met de pijl op weg naar de glanzende, onbeschermde hals die zich als een schietschijf aan Odysseus presenteert. We zien het letterlijk voor ons in onze visuele cortex. Op die manier reis je mee met de hoofdpersoon. En stel nou eens dat die hoofdpersoon een projectleider is. Wat kunnen junior projectleiders dan leren als ze meereizen met het verhaal van een collega? Kijk op verhalend evalueren

storytelling en Presentaties

Corporate storytelling en presenteren en spreken in het openbaar
Storytelling is zo ongeveer uitgevonden voor presentaties en spreken in het openbaar

Bij proefpersonen die luisterden naar een bloedstollend saaie presentatie of speech in bullet points wordt maar één gebied geactiveerd: het gebied linksonder in de prefrontale cortex, het zogeheten Broca-en Wernicke-gebied waar we woorden decoderen en er betekenis aan geven. Verder gebeurt er niets, afgezien van wellicht een prikkeling van het slaapcentrum. Wie van plan is om zijn product, zichzelf of zijn organisatie aan de hand van alleen technische specificaties en features te presenteren, zou daar even aan moeten denken. Het werkt dus gewoon niet, getuige ook de titel van een van de boeken van de Amerikaanse Lori Silverman: Wake Me Up When the Data Is Over. Wil je je gehoor met een presentatie of speech ook echt raken, denk dan om te beginnen eens na wat je je gehoor wilt meegeven. Wat moeten ze over drie weken, als ze terugdenken aan je presentatie, hebben onthouden? Bekijk onze tips voor spreken in het openbaar.  

storytelling en goede doelen

Goede doelen en corporate storytelling
Een empathisch verhaal maakt oxytocin vrij en dat stofje maakt ons vrijgevig. Wat hebben goede doelen aan die wetenschap?

Er is overvloedig bewijs voor het effect dat verhalen op ons brein hebben. Met behulp van FMRI, Functional Magnetic Resonance Imaging brengen wetenschappers real time de hersenactiviteit in beeld. Daaruit blijkt dat hele mentale landschappen in ons hoofd worden geactiveerd als we film kijken, een roman lezen, een sprookje of een mop horen. 

bloedspiegel

En er gebeurt ook daadwerkelijk iets in ons hoofd. Een verhaal ervaren, verandert onze neuro-chemische balans. We weten hoe verhalen stoffen vrijmaken als oxytocine (empathie), cortisol (concentratie), adrenaline (vluchten of vechten), serotonine (relax) en dopamine (feel good). Dat is allemaal wetenschappelijk bewezen. In 2010 ontdekte een groep neuro-wetenschappers aan de Princeton Universiteit door monitoring via een FMRI-scan dat de hersenen van zowel de verteller als de luisteraars vergelijkbare activiteit vertoonden in dezelfde hersengebieden. De hersenen van verteller en luisteraar waren feitelijk 'in sinc' met elkaar. Maar ook onze bloedspiegel verandert. Neurowetenschappers namen bloed af van mensen vóórdat ze naar en verhaal luisterden en nádat ze naar een verhaal geluisterd hadden en bewezen daarmee dat de spiegels cortisol en oxitocine duidelijk verschilden.

Narratieve psychologie

Corporate storytelling en verandering, communicatie bij verandering
De transformatie gaat uiteindelijk over het overwinnen van de grootste angst in jezelf.

Door verhalen leven we mee met de hoofdpersonen. Psychologen noemen dit narratieve transportatie. Heeft bijvoorbeeld het verhaal een happy end, dan wordt het limbische systeem geactiveerd en wordt dopamine en oxytocine aangemaakt. We voelen optimisme, hoop en vertrouwen, dezelfde gevoelens die de personages op het scherm ervaren. Althans volgens het script. Het voelt alsof we de emoties van de hoofdpersonen zelf meemaken. Je voelt empathie, verbinding, kameraadschap, zorgzaamheid en liefde en wilt helpen, in actie komen, iets of iemand beschermen. We beleven het alsof we de handeling zelf ondergaan. Dat blijkt niet alleen uit de neurologische maar ook uit de fysiologische reacties. We krijgen letterlijk een brok in de keel bij Bambi en kippenvel bij een film als The Silence of the Lambs. Als Clarice Starling de keldertrap afloopt, gaat je hart sneller kloppen, zetten de bloedvaten in je spieren uit, ga je sneller ademhalen en worden je pupillen groter. Je lichaam is klaar om te vechten of te vluchten (adrenaline). Waarom? Omdat je je identificeert met Clarice. Door dit spiegeleffect (narratieve transportatie) kun je via een verhaal letterlijk beelden transporteren en in andermans hoofd prenten. Als een stansmachine. Framing en beeldvorming maken gebruik van dit effect. Daarom is het voor issues-management en public affairs (lobby) ook zo belangrijk om je boodschap scherp te formuleren en die in de vorm van een krachtig, evocatief narratief te communiceren. 

het effect van verhaalstructuren

Neuro-econoom Paul Zak voerde onderzoek uit naar de effecten van verhaalstructuren op ons gedrag
Neuro-econoom Paul Zak voerde onderzoek uit naar de effecten van verhaalstructuren op ons gedrag

Paul Zak, een Amerikaanse neuro-econoom voerde een onderzoek uit naar het effect van verhaalstructuren in korte films en het effect daarvan op onze hersenen en ons gedrag. In een experiment liet Zak aan proefpersonen twee korte animatiefilms zien. Beide films gingen over een vader en een zoontje dat ziek was. In film A werd in verhalende vorm verteld over het Ben en zijn vader. De tweejarige Ben is ernstig ziek en heeft niet lang meer te leven. Zijn vader vertelt hoe moeilijk hij het vindt om vrolijk met Ben te spelen, nu hij weet wat zijn zoontje en hem te wachten staat. Toch weet hij de kracht te vinden om zijn jongetje tot het allerlaatste moment zo vrolijk en positief mogelijk bij te staan. In film B ontbrak de verhaalstructuur. Daarin zag je de vader met zijn zoontje in een dierentuin en vertelt de vader op een meer feitelijke manier wat er met zijn zoontje aan de hand is. Proefpersonen die de eerste film zagen, maakten meer oxytocine aan, dan de groep die de tweede film zag. Vervolgens werd aan de proefpersonen gevraagd of ze een deel van het geld dat ze als beloning kregen voor participatie aan het onderzoek, wilden doneren aan een goed doel. En toen bleek dat de proefpersonen die meer oxytocine hadden aangemaakt, ook meer geld doneerden aan het goede doel. Zak kon zelfs aantonen dat hoe meer oxytocine een proefpersoon aanmaakte, hoe meer geld hij of zij doneerde. 

Onderzoek Paul Zak naar de hersenactiviteit (hormoonspiegels) bij luisteraars naar het verhaal van Ben. 

storytelling, cultuur en verandering

Identiteit, cultuur, kernwaarden, missie, visie, strategie, verandering, imago, positionering, reputatie. Allemaal ongrijpbare grootheden. Abstracties. Mensen kunnen zich er niks bij voorstellen. Maar wel thema's die van vitaal belang zijn voor elke organisatie. Hoe verander je daar iets aan? Daar schiet instrumentele communicatie hopeloos tekort. Dan kun je wel zeggen: we hebben het toch gecommuniceerd, maar het komt gewoon niet binnen. En het komt niet binnen omdat je je stakeholders er niet bij betrekt. Omdat je de kern van de zaak niet op een beeldende manier kunt overbrengen, omdat je geen metafoor hebt om te laten zien wat je eigenlijk bedoelt, omdat je geen voorbeelden geeft die iedereen herkent of omdat je de verhalen rondom de thematiek niet deelt in een corporate conversatie. Want zo'n conversatie is het hart van elke verandering. Kijk hier hoe je met storytelling je medewerkers bij veranderingsprocessen betrekt. Kijk hier hoe je met storytelling je cultuur versterkt en kijk hier hoe je met storytelling je imago verandert.  

untold stories en verandering

De mens is een verhalen-machine. We're wired for stories, heet het. Als ons geen verhaal wordt aangereikt, proberen we zelf een verhaal te maken uit de losse onderdelen die zich aan ons presenteren. Connecting the dots, heet dat. En als ons in een organisatie een officieel verhaal wordt verteld, terwijl we om ons heen iets anders zien, dan maken we tegen-verhalen, de untold stories. En als ze maar lang genoeg bestendigd worden, promoveren we de untold stories tot een belemmerend narratief. Daardoor gaan medewerkers alleen nog maar datgene zien wat dat narratief bevestigt. Het is de taak van het leiderschap om deze tegen-verhalen (cultuur) te identificeren en onschadelijk te maken. Hoe? Niet door erover te zwijgen, maar juist door ze te benoemen. En door er vervolgens een positief verhaal over de verandering tegenover te zetten. Dat lukt alleen maar in de vorm van een corporate conversatie. Hier lees je hoe dat werkt: Effectief leiderschap en storytelling

Storytelling en organisatieontwikkeling

Maar storytelling reikt ook een denkstructuur aan die ons dwingt om op een andere manier naar de werkelijkheid te kijken. Deze structuur ontlenen we aan Joseph Campbell (1904 - 1987), een Amerikaanse literatuurwetenschapper, gespecialiseerd in vergelijkende mythologie en godsdienstwetenschap. In zijn wereldberoemde boek Monotyth; The Hero With A Thousand Faces onderbouwt hij de hypothese dat alle grote verhalen (mythologie, religie, sagen, sprookjes) eenzelfde grondpatroon kennen. Dat is een universeel patroon van alle tijden en van alle culturen. En dus ook van ons, nu, hier. Dat model leent zich bij uitstek ook om naar de ontwikkeling van organisaties, teams en individuen te kijken. Het laat zien in welke film je zit. 

Is er dan niets veilig voor storytelling, vraag je je dan onwillekeurig af. Nee, niet zolang er mensen in organisaties werken. 

 


Heb je feedback, aanvullingen, vragen of adviezen bij deze blog? Laat het mij weten.

Opmerking: De met * gemarkeerde velden zijn verplicht.

Ga naar homepage

Print Friendly and PDF


Reactie schrijven

Commentaren: 0