De mens als verhaal

Lang voordat we taal hadden, vertelden we al verhalen met beweging, gebaren, mimiek, ritmiek en klanken. Niet spraak en taal maken ons mens, maar het vermogen om gebeurtenissen om te vormen tot betekenis. Deze blog, die deel uitmaakt van een vijfluik over de wetenschappelijke kant van storytelling, volgt de ontwikkeling van de menselijke geest: van vuur tot verbeelding. Want daar, in die vroege duisternis van ons bestaan, begint iets dat ons nog altijd aanstuurt.

Rond het vuur ontstaat ruimte voor gedeelde aandacht, ritueel en collectieve betekenisgeving; de vroege contouren van wat later cultuur zal worden.

Rond het vuur ontstaat cultuur

De moderne mens verschijnt zo’n 300.000 à 200.000 jaar geleden in zuidelijk Afrika op het toneel. Zijn oudere neven weten dan al zo'n 100.000 à 200.000 jaar hoe je gecontroleerd vuur kunt gebruiken. Vuur biedt bescherming tegen roofdieren, geeft warmte in koude nachten en maakt het mogelijk om voedsel te bereiden. Maar minstens zo ingrijpend is de sociale dimensie ervan. Want met vuur komt licht en met licht komt tijd: je hoeft niet meer naar bed als het donker wordt.

De oudste bewijzen van begraven zijn gevonden in Israël en gaan terug tot 100.000 v.Chr. Hier de 'Valdaro Lovers', twee jonge mensen van rond de twintig, begraven in een innige omhelzing, gevonden in 2007 in een neolithisch graf nabij Mantua (Noord-Italië). Hun skeletten dateren van ca. 6.000 jaar geleden, de tijd dat we het schrift ontwikkelden. Foto: Alessia De Fina.

Rond het vuur ontstaat ruimte voor sociale cohesie, ceremonie, ritueel en -meer algemeen- voor een vorm van proto-cultuur. Hier ligt de oorsprong van de verhalende structuur als sociaal bindmiddel en als grondstructuur van waaruit wij naar de sociale en fysieke werkelijkheid kijken om daar verklaring, zingeving en betekenis aan te geven. Dat is dan nog héél lang voordat wij die werkelijkheid in taal konden representeren. Daar is taal of schrift immers geen voorwaarde voor. Wel communicatie. En die verloopt rond het vuur via beweging, mimiek, klank en ritmiek.

In pre-linguïstische samenlevingen speelden dans en rituele praktijken een centrale rol in de overdracht van sociale betekenis en gedeeld symbolisch begrip. Hier de (overigens linguïstische) Kuba-stam in maskerdans in Nsheng in wat destijds (1947) Belgisch Congo was. Foto: Eliot Elisofon, Smithsonian Institution.

De verhaalstructuur en verhalen zijn dus veel ouder dan taal en zelfs spraak. Dat klinkt op het eerste gezicht absurd. Hoe kan een verhaal ouder zijn dan taal? Verhalen bestaan toch uit woorden? Niet noodzakelijk. Lang voordat de mens grammatica ontwikkelt, leeft hij al in groepen. Eerst als aaseter aan de rand van de savanne. Later als jager, verzamelaar, imitator, opportunist en uiteindelijk als samenwerker. Mensen leren niet alleen kijken, maar samen kijken; niet alleen handelen, maar samen betekenis geven aan handelingen.

Samenwerking

Dat laatste is evolutionair gezien de grote doorbraak: niet spierkracht of intelligentie, maar samenwerking. En samenwerking vraagt iets ingewikkelds: gedeelde aandacht. Denk aan onze verre voorouders rond een kampvuur: iemand wijst, waarschuwt, bootst een dier na, laat met gebaren zien waar gevaar dreigt of waar voedsel te vinden is. Daar zit nog nauwelijks grammatica in, maar gaandeweg wel al structuur, intentie, betekenis. En verhaalelementen als: een begin, een gebeurtenis, een dreiging en een afloop; de contouren van narrativiteit. Dáár begint het verhaal. Niet meteen als mythologie, maar als een manier om ervaring collectief te ordenen.

Abstract

Dat proces voltrekt zich heel geleidelijk over een periode van zo'n honderdduizend jaar. En ergens onderweg, waarschijnlijk ergens tussen 100.000 en 50.000 jaar geleden, gebeurt er dan iets fundamenteels. De mens gaat abstract leren denken. Niet alleen: kijk, daar loopt een leeuw. Maar:

• Daar liep gisteren een leeuw;

• Daar kan morgen een leeuw lopen;

• Pas op, want toen gebeurde er dit.

Proto-taal

Plotseling verschijnt tijd in het bewustzijn, oorzaak en gevolg, herinnering en verwachting, waarschuwing. En weer wat verder in de tijd: rollen, heldendom, schuld, offer, verbod. Heel langzaam ontstaat een steeds dichter netwerk van klanken, gebaren, mimiek, ritme, imitatie en symboliek. Een soort proto-taal. De Amerikaanse ontwikkelingspsycholoog Michael Tomasello beschrijft deze ontwikkeling in The Cultural Origins of Human Cognition (1999) niet als één plotseling moment, maar als een geleidelijke cognitieve versnelling waarin samenwerking, imitatie en gedeelde aandacht steeds belangrijker worden.

Dromen

Stel je een kampvuur voor, ergens in de prehistorie. Tachtig mensen slapen. Twee houden de wacht. De slapers dromen. Ze zien beelden van gevaar, verlies, verlangen en overleden stamgenoten. In een verhalende context. Hun emoties zijn echt, maar de woorden ontbreken nog. Hoe vertel je over iets dat alleen in je hoofd bestaat? Misschien ligt hier het kantelpunt tussen beeld en verhaal. Want zodra mensen ervaringen konden delen die niet zichtbaar waren voor anderen, ontstond een nieuwe werkelijkheid: die van herinneringen, verbeelding, geesten, goden en voorouders. Verhalen begonnen mogelijk niet met woorden, maar met beelden die om betekenis vroegen.

Techniek

Ook opvallend: deze ontwikkeling valt samen met de migratie van onze soort uit Afrika, zo'n 70.000 jaar geleden. In diezelfde periode neemt ook de technische en sociale complexiteit toe: kennis over dieren, planten, kleding, vuur, gereedschappen en jachttechnieken moet steeds nauwkeuriger worden overgedragen tussen generaties en groepen. Dat vraagt om rijkere vormen van communicatie met meer nuance, abstractie en uiteindelijk grammaticale structuur met zinsbouw, tijdsaanduidingen en uiteindelijk abstracte concepten.

De Venus van Willendorf (ca. 30.000 v.Chr.) is een van de oudste beeldjes van de mensheid. Het beeldje werd in 1908 gevonden in Oostenrijk en staat bekend als symbool van vruchtbaarheid; een abstract begrip. De overdreven vormen en ontbreken van gelaat wijzen op een archetypische, symbolische functie.

Taal als evolutionaire sprong

Communicatie begint vanaf dan steeds meer kenmerken te krijgen van grammaticale taal. Naarmate het aandeel van taal in de communicatie toeneemt, wordt de werkelijkheid niet langer alleen waargenomen, maar ook geïnterpreteerd. Dat zie je terug in de vroegste sporen van symbolisch gedrag: ornamenten, okerpatronen, begrafenisrituelen, grotschilderingen. Ineens lijkt de mens niet alleen te willen overleven, maar ook te willen betekenen. Alsof de werkelijkheid voortaan twee lagen krijgt:

• Wat er gebeurt;

• Wat het betekent.

Dat tweede niveau is beslissend geweest voor onze soort.

Archetypes

Hier moet hoogstwaarschijnlijk ook de oorsprong liggen van wat wij nu kennen als kunst, mythologie, ritueel, religie en spiritualiteit. In elk geval ontstaan op datzelfde punt van evolutionaire ontwikkeling ook terugkerende symbolische figuren en rolpatronen die Carl Gustav Jung in de twintigste eeuw zou omschrijven als het collectieve onbewuste en de archetypen: de held, de moeder, de sjamaan, de wijze, de koning, het kind. Of Jung daarin letterlijk gelijk had, blijft onderwerp van debat, maar duidelijk is wel dat mensen hun werkelijkheid steeds meer via symbolen, rollen en verhalen beginnen te ordenen. Daarmee wordt taal meer dan alleen communicatie. Taal wordt een instrument om de werkelijkheid collectief betekenis te geven: een narratief bewustzijn waarin verleden, toekomst, identiteit en groepsgevoel zich via verhalen organiseren.

Grottekeningen in Chauvet, Ardèche, circa 30.000 jaar oud. Wie deze jagende leeuwen tekende, moet ze aandachtig en waarschijnlijk van gevaarlijk dichtbij hebben geobserveerd. De dieren bewegen met een dynamiek die verrassend modern aandoet. Geen statische symbolen, maar een scène vol spanning. Je hoort de leeuwen bijna ademen.

Spraak als neurologisch fundament voor taal

Taal is dus evolutionair relatief jong, maar rust op veel oudere cognitieve en neurologische structuren. Spraak speelt daarin een cruciale rol. Spraak maakt het verhaal niet mogelijk, maar versnelt en verfijnt een vermogen dat ouder is dan taal zelf: het vermogen om ervaring in een betekenisvolle volgorde te plaatsen.

De eerste wetenschappelijke inzichten in de relatie tussen hersenen en taal dateren uit de negentiende eeuw. De Franse arts Paul Broca en de Duitse neuroloog Carl Wernicke ontdekten, onafhankelijk van elkaar, dat specifieke hersengebieden essentieel zijn voor respectievelijk taalproductie en taalbegrip. Hun onderzoek naar patiënten met afasie (taalstoornissen veroorzaakt door hersenletsel) legde de basis voor wat later bekend werd als het gebied van Broca en het gebied van Wernicke.

Inmiddels weten we dat taal niet in één geïsoleerd hersengebied huist, maar ontstaat uit complexe netwerken van geheugen, motoriek, klankverwerking en sociale interpretatie. Toch maken juist deze neurologische structuren duidelijk dat taal niet alleen cultureel, maar ook biologisch verankerd is. Zonder die stille coördinatie van betekenis, klank en interpretatie zou het menselijke vermogen tot narratief denken zich waarschijnlijk nooit zo ver hebben kunnen ontwikkelen.

Tekening in de grotten van Lascaux in Zuid-Frankrijk, ook wel de ‘Sixtijnse Kapel van de Prehistorie’ genoemd. Gemaakt zo’n 20.000 jaar geleden in een moeilijk bereikbare zijschacht van de grot. Het is de enige bekende afbeelding daar waarop een mens voorkomt. Over de betekenis wordt sinds de ontdekking in 1940 gediscussieerd. Maar dat hier méér gebeurt dan decoratie, lijkt evident. De compositie suggereert conflict, symboliek en handeling; kortom: een verhaal.

Tussen stem en schrift

Tussen het ontstaan van complexe gesproken taal en de opkomst van het schrift, zo'n 5.500 jaar geleden in Mesopotamië, voltrekt zich opnieuw een grotendeels onzichtbare maar ingrijpende ontwikkeling. Mythen, genealogieën, wetten, gebeden en lokale geschiedenissen worden over generaties heen collectief ingeoefend en bewaakt nog vóór zij kunnen worden vastgelegd.

Tot aan de overgang naar een sedentaire levenswijze, ongeveer 10.000 jaar geleden, blijft taal sterk verbonden met lichaam, stem, ritme en directe sociale context. Verhalen bestaan alleen zolang ze worden verteld, onthouden en doorgegeven.

Met de opkomst van landbouwgemeenschappen verandert de schaal waarop mensen samenleven. Door de overgang naar een sedentaire leefwijze ontstaan grotere en complexere samenlevingen. Mensen moeten bezit beheren, arbeid organiseren, voorraden registreren en kennis over generaties heen bewaren. Daarmee ontstond ook de behoefte aan administratie, wetten en uiteindelijk schrift.

Het schrift maakt taal uiteindelijk reproduceerbaar, archiveerbaar en overdraagbaar over grote afstanden. Maar de onderliggende structuur -de vertelling, de dialoog, de plot, de held, de waarschuwing- is dan al minstens 200.000 jaren oud.

Bob Duynstee

Meer weten?

Wil je weten wat dit voor organisaties betekent? Heb je interesse in een Masterclass of Lezing over dit onderwerp? Neem contact op.

Samengevat

1. Vuur & sociale nabijheid: 1,5 miljoen – 400.000 jaar geleden

• Veiligheid;

• Warmte;

• Langere avonden;

• Gedeelde aandacht;

• Sociale cohesie;

• Proto-cultuur.

2. Samenwerking & imitatie: 400.000 – 200.000

• Proto-cultuur

• Gezamenlijk jagen;

• Kennis delen;

• Imitatie;

• Zorg;

• Sociale intelligentie.

Volgens de Amerikaanse ontwikkelingspsycholoog Michael Tomasello werd de mens niet dominant omdat hij individueel slimmer was, maar omdat hij collectief slimmer werd.

3. Narratief bewustzijn & belichaamde communicatie: 300.000 – 100.000

• Klanken;

• Gebaren;

• Beweging;

• Mimiek;

• Ritmiek;

• Spraakvermogen;

• Cultuur.

4. Symboliek & gedeelde betekenis: 100.000 – 70.000

• Spraak;

• Ornamentiek;

• Oker;

• Rituelen;

• Begrafenissen;

• Abstractie;

• Identiteit;

• Groepssymbolen;

• Taal.

5. Taal & culturele accumulatie: 70.000 – 10.000

• Taal;

• Out of Africa;

• Sprong in techniek;

• Verhalen;

• Mythen;

• Collectief geheugen;

• Archetypes;

• Kennisopslag in orale vorm;

• Verhalen worden sociale technologie.

6. Sedentaire leefwijze & complexe samenlevingen: 10.000 – 3.500 v.Chr.

• Landbouw;

• Vaste nederzettingen;

• Dorpen en steden;

• Eigendom;

• Specialisatie;

• Handel;

• Hiërarchie;

• Religieuze centra;

• Voorraadbeheer;

• Collectieve organisatie.

7. Schrift & externe opslag van kennis: vanaf ca. 3500 v.Chr.

• Geheugen externaliseert;

• Kennis wordt schaalbaar;

• Bureaucratie;

• Wetten;

• Instituties;

• Geschiedenis versus prehistorie.