De mens als verhalenmachine

De mens is een verhalenmachine. Dat klinkt koddig, maar het is pure neuropsychologie. We structureren en begrijpen de wereld niet in data of feiten, maar in plotlijnen, personages en motieven. Omdat we zo gebouwd zijn. We kúnnen simpelweg niet anders denken. Dat zeg ik niet (alleen), maar dat zegt de 'Narratieve Theorie'. En dat is harde wetenschap.

We zijn gaan denken dat ons verhalenbrein verraadt dat we de wereld van buiten naar binnen ervaren. Maar we kunnen de sociale en maatschappelijke omgeving alleen maar op een narratieve manier begrijpen omdat ons reptielenbrein nu eenmaal zo gestructureerd is.

Onze geest vlecht voortdurend verhalen uit de flarden die we meemaken, horen, zien en lezen. Dat doen we door verbanden te leggen: logische, causale, emotionele, ruimtelijke en chronologische verbanden. Dat proces heet connecting the dots. Daar worden we graag bij geholpen door iemand die ons zegt hoe we de sociale, maatschappelijke, economische of politieke omgeving moeten lezen: een politicus, journalist, analist, consultant, schrijver, sjamaan... of een leider.

Maar waarom werkt dat zo?

De Narratieve Theorie

De Narratieve Theorie is de wetenschappelijke stroming die ervan uitgaat dat mensen betekenis geven aan hun ervaringen via verhalen. We denken niet in losse feiten waarbij ons leven elke dag opnieuw begint, maar in causale verhaallijnen met personages, doelen, obstakels en plotwendingen.

Die gedachte vindt zijn oorsprong in de literatuurwetenschap van Aristoteles via Propp naar Freytag, maar krijgt in de twintigste eeuw een interdisciplinaire doorontwikkeling en leidt:

• In de psychologie via Jung tot het ‘narratief zelfbeeld’;

• In de sociologie tot het idee van ‘organisaties als verhalen’;

• In de neurologie tot inzichten over de werking van het brein tijdens narratieve verwerking.

'If you change the way you look at things, the things you look at change' Wayne Dyer

Inmiddels is de Narratieve Theorie niet alleen een verklaringsmodel, maar ook een praktisch handelingskader voor veranderprocessen, identiteitsontwikkeling en communicatie: wie het verhaal (script) verandert, verandert de werkelijkheid waarin mensen handelen. Zo zijn organisaties geen stabiele structuren, maar processen van voortdurende betekenisgeving. Mensen binnen organisaties maken situaties begrijpelijk door er verhalen van te maken over wat er gebeurt, waarom en wat dat betekent.

'Verander het verhaal en je verandert de werkelijkheid waarin mensen handelen'

De mens als verhalenmachine

Verhalen kennen een vaste structuur die wel gedefinieerd wordt als een ‘aaneenschakelingen van oorzaak-gevolg-relaties in de tijd’. En ze kennen een min of meer vaste rolbezetting van archetypes. Dat doen we niet omdat we die structuur en die archetypes van buitenaf krijgen aangereikt, maar omdat ons brein van binnenuit zo geprogrammeerd is. We structureren gebeurtenissen spontaan in termen van oorzaak en gevolg, met handelende personen, motieven, obstakels en uitkomsten omdat die grondstructuur en dat arsenaal klaarliggen.

Sterker nog: het is niet zo dat we verhalen vertellen omdát we naar verklaring en betekenis zoeken; we zoeken verklaring en betekenis ómdat ons brein evolutionair narratief gestructureerd is. Verhalen zijn in die zin slechts een manifestatie van die structuur.

De narratieve architectuur van ons brein is dus zowel receptief als productief. Ze stelt ons in staat om verhalen te begrijpen én om verhalen te vormen. Archetypen zijn daarin geen kant-en-klare personages, maar vormprincipes die zowel interpretatie als creatie mogelijk maken. Daarmee zijn we als mens niet alleen consumenten van verhalen, maar ook onafgebroken auteurs van betekenis.

Bob Duynstee

Meer weten?

Interesse in een Masterclass of Lezing over dit onderwerp? Neem contact op.