Waar het officiële verhaal ophoudt, begint de verandering

Organisaties veranderen alleen vanzelf als het echt niet anders kan. In wat vroeger ‘twee voor twaalf’-situaties heette (zoals de operatie Centurion bij Philips) dwingt de werkelijkheid de beweging af. Buiten dat soort druk gebeurt er iets anders. Er worden plannen gemaakt, rapporten geschreven, strategieën uitgerold. Op papier klopt het. Maar onder de waterlijn speelt een ander verhaal. Onzichtbaar, maar bepalend. En precies dáár wordt beslist of er iets verandert; of niet.

Wie de onderstroom adre4sseert, krijgt land in zicht. Wie hem negeert, wordt erdoor meegesleurd.

Organisaties zitten altijd in een veranderingsproces. Ook als ze er niet in zitten. Dan heet de verandering 'ontwikkeling'. Verandering is bewuste ontwikkeling. Ontwikkeling is onbewuste verandering. Maar inderdaad, het leidt in beide gevallen tot een verandering. Alleen: de organisatie in een ontwikkelingsproces oefent geen invloed uit op de verandering.

Bestaat er zoiets als organisatiebewustzijn? Formeel niet. Maar niemand zal ontkennen dat er een vallei gaapt tussen de bovenstroom in de systeemwereld en de onderstroom in de leefwereld van de organisatie zelf. Het verhaal uit de bovenstroom bepaalt de richting; maar niet de beweging. En ambitie zonder beweging is een droom.

Beweging ontstaat in de leefwereld waar mensen samenwerken, praten in plaats van communiceren, interpreteren en reageren. Beweging ontstaat rationeel waar belangen, emoties, macht en misverstanden het verschil maken tussen wat is bedacht en wat mensen zien dat er daadwerkelijk om hen heen gebeurt. Maar beweging ontstaat emotioneel en psychologisch pas als mensen geen negatieve uitkomst verwachten bij de afweging of de verandering voor hen kansen of risico's, hoop of onzekerheid, vertrouwen of twijfel oplevert. Dat afwegingsproces is psychologisch volkomen normaal, maar moeilijk in te passen in de sociale dynamiek van de organisatie. Niet omdat mensen oneerlijk zijn, maar omdat de logica van de organisatie vraagt dat argumenten worden geformuleerd vanuit het collectieve belang.

Vandaar de vaak gehoorde verzuchting: 'Wat hebben ze daarboven nu weer bedacht?'

In de wetenschap heet dit emergentie: formele sturing produceert voortdurend informele reacties. Achter ieder beleidsdocument ontstaat een tweede werkelijkheid van interpretaties, emoties, loyaliteiten, weerstand en gedrag.

En juist daar wordt uiteindelijk bepaald of mensen in beweging komen en of een verandering een succes wordt of niet.

Het grote misverstand bij verandering is dat die weerstand een hindernis is, terwijl weerstand nu juist de verandering is. Wie wil dat er echt iets verschuift, moet daarom bereid zijn het officiële verhaal even los te laten. Niet om het te vervangen, maar om te zien wat eronder zit. Concreet betekent dat:

• Zoek niet naar meningen, maar naar spanning

  Niet: wat vind je van deze verandering? Maar: waar schuurt het? Waar ontstaat cynisme, irritatie, vermijding? Daar zit de betekenis.

  
  

• Erken wat er al ligt

  Elke verandering landt in een veld van eerdere trajecten, beloften en teleurstellingen. Dat verleden is geen context, maar vertrekpunt. Wie het overslaat, organiseert herhaling.

  
  

• Benoem wat er op het spel staat

  Onzekerheid gaat zelden over wat erbij komt, maar over wat verdwijnt. Posities, zekerheden, routines. Zolang dat impliciet blijft, blijft de weerstand dat ook.

  
  

• Maak zichtbaar hoe het werkelijk werkt

  Niet: hoe zou het moeten? Maar: hoe gaat het hier echt? Wie wordt gehoord, wie niet? Waar zitten de onzichtbare grenzen? Daar zit de sturing.

  
  

• Vertaal verandering maar gedrag

  Niet naar plannen of KPI’s, maar naar concreet handelen. Wat doen we anders op maandagochtend? Zolang dat niet scherp is, blijft alles abstract.

  
  

• Laat het verhaal verschuiven

  Een veranderverhaal dat vaststaat, verliest zijn geloofwaardigheid. Beweging betekent herdefinitie; ook van het verhaal zelf.

Waar het op neerkomt

Wie de onderstroom adresseert, krijgt land in zicht. Wie hem negeert, wordt erdoor meegesleurd.

Bob Duynstee

Meer weten? Neem gerust contact op.